comment 0

Ethiek en de planoloog

Ethiek is zeer verweven met de ruimtelijke ordening. Vooral beleidsteksten staan bol van de ethische waarden, die als vanzelfsprekendheid worden weergegeven. Geheel in tegenstelling tot het gangbare beeld, is de ruimtelijke ordening niet enkel deskundig van aard, maar weerspiegelt zij eveneens de ethische vooroordelen van de natie (Spit & Hoekveld, 2008). Waar moet een planoloog op letten?

Een nationalistisch planningssysteem

Over de hele wereld bestaat er een lange traditie van het toepassen van ethische, politieke en/of religieuze principes in de ruimtelijke ordening, soms zijn deze ook ideologisch van aard(De Klerk, 1980). Een goed voorbeeld is de ‘Geopolitik’ van Karl Haushofer waarbij Duitsland vanwege de snel groeiende bevolking en door het verlies van het vele grondgebied na de Eerste Wereldoorlog een tekort aan levensruimte had gekregen en dat een oorlog ter verovering van dit verloren gebied rechtvaardig was. Deze nationalistische getinte politieke geografie ontwikkelde zich tot een belangrijk instrument voor nazipropaganda in de jaren dertig (De Pater, 2010). Een ander voorbeeld kan worden gevonden in Israël waar in 1967 het Israëlisch leger de macht in de Westelijke Jordaanoever greep en in 1982 de CA (Civil Administration) oprichtte, een intern orgaan van het Israëlische leger om het bezette gebied te beheren/te ontwikkelen.Dit orgaan werd als middel gebruikt om de Israëlische controle over het landgebruik te vergroten en om Palestijnse uitbreiding en ontwikkeling tot de grootst mogelijke mate te beperken. Beide voorbeelden geven een (nationalistische) politieke overtuiging weer.  De aanwezigheid van een planningsregime stelt planologen dan ook bloot aan ethische afwegingen.

Hoewel in Nederland geen  sprake is van een nationalistisch planningsysteem, is voor de Nederlandse planoloog eveneens van belang ethische afwegingen te maken en niet enkel deskundig  naar het planningsregime te kijken. Het betreft het achterhalen van persoonlijke waarden en deze te expliciteren om zo de a-politieke traditie in de ruimtelijke planning te doorbreken (Buunk, 2010). Denk hierbij aan zingeving, zelfsturing en inzicht in waarden op het gebied van ruimtelijke ordening.

Vraagstukken als; is het verantwoord om woonwijken te concentreren naar etniciteit, inkomen, taalachterstand, opleidingsniveau of moet er juist een combinatie plaatsvinden? Het zijn hierbij voornamelijk sociale vraagstukken met een sterke politieke waarde die gepaard gaan met een intrinsieke motivatie.  Het is dan ook van belang om persoonlijke aansluiting te vinden om juist niet alleen deskundig maar ook persoonlijk achter het werk te staan.

Waarden en het communicatieve zelfsturingsysteem

Onze waarden worden gevoed uit de logica van het gevoel, waarbij drie stabiliteitslagen in onze cultuur kunnen worden onderscheiden. 1) Het natuurlijk systeem; we leren denken en nemen waarden aan in het systeem van de moedertaal 2), we verkeren in een sociaal regelsysteem waarbij onze omgeving en vrienden bepalend zijn voor ons gedrag en 3) het communicatieve zelfsturingssysteem, waarbij de mens naar zich zelf kijkt en op basis van gevoel normen en waarden accepteert. De opvoeding, het geloof, de omgeving, maar ook de keuze van de studie bepaalt hoe het individu (dus ook de planoloog) kijkt naar de werkelijkheden en deze beoordeelt (Cornelis, 1998). Het communicatieve zelfsturingssysteem is essentieel om ethische vragen te kunnen stellen maar ook om te beantwoorden. Het is dan ook van belang dat een planoloog dit doet. Doet men dit niet, dan is de kans groot dat de planoloog terugvalt  in diens technocratische rol, en wordt hij/zij een marionet van het politiek planningsysteem waarbij hij/zij geen etnische vragen kan stellen.  Immers, het politieke planningsysteem is leidend, met alle positieve en/of negatieve gevolgen van dien.

Ethiek en beoordeling

Ethiek kan ook betrekking hebben op de beoordeling van elkaar. Zoals in 2009, waar de politiek leider van de Partij van de Vrijheid ‘Geert Wilders’ fel tegenstander van de Vogellaarwijken was(RTV-NH, 2009). Volgens Wilders waren de subsidiestromen (om de leefbaarheid van de omgeving te verbeteren) naar deze wijken weggegooid geld en is het een toonbeeld van ‘een linkse hobby’. De Partij voor de Vrijheid pleitte voor een andere onorthodoxe aanpak.  Dit leidde tot felle debatten in de Tweede kamer waarbij linkse politieke partijen het zwaar te verduren kregen. Dit voorbeeld laat zien dat mensen maar ook de politiek beoordeeld wordt op etnische vragen. Juist omdat etnische vragen zo moeilijk te beantwoorden zijn en deze de gevoeligheid van de maatschappij blootlegt.

Kortom

Het zijn de waarden van de omgeving, de cultuur, geloof en de opvoeding die ervoor zorgt dat men anders naar ethische vragen kijkt. Ingrijpen in de ruimtelijke ordening kan dan ook mensen helpen maar ook zeker teleurstellen. Het is daarom van belang dat planologen zich ethische vragen moeten stellen en een duidelijke en geaccepteerde afwegingen moeten maken tussen wat goed en wat slecht is. Het zou hierbij helpen als planologen zelfkritisch zijn, weten welke politieke en maatschappelijk waarden zij nastreven en zoeken naar hun ‘morele’ valkuilen. Want zoals een oud Nederlands spreekwoord luidt: “bezint eer ge begint”.

Buunk, W. (2010). Spontane Orde of een Nieuw Jeruzalem. Hogeschool Windesheim, Zwolle.

Cornelis, A (1998), Logica van het gevoel, Filosofie van de Stabiliteitslagen in de Cultuur als Nesteling der Emoties, Uitgave Stichting Essence Amsterdam, 8ste druk, Amsterdam.

Klerk,  L.A. de (1980), Op zoek naar de ideale stad, Van Loghum Slaterus, Deventer.

Pater, de (2010), Wetenschappelijke vorming; een caleidoscopisch beeld, algemene deel hoorcolleges 2010-2011. Departement Sociale Geografie en Planologie, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht.

RTV-NH (2009), Wilders moet naar Vogelaarwijken, 18 februari 2009, te vinden op; http://www.rtvnh.nl/nieuws/36317/%27Wilders+moet+naar+Vogelaarwijken%27.

Spit, T.J.M. & G.A. Hoekveld (2008), Ethiek in de ruimtelijke ordening: op weg naar een nieuwe inbreng. In: Bestuurswetenschappen, nr.6 pp. 68-87.

Foto: http://www.flickr.com/photos/zoriah/4423480935/

Filed under: Artikelen

About the Author

Sander van Lent
Posted by

Sander (1986) heeft net zijn Masterthesis voor de studie Planologie aan de Universiteit Utrecht afgerond en is zoekende naar een startersfunctie als consultant of adviseur. Zijn afstudeerscriptie ging over de rol van de provincies bij de ontwikkeling van stationslocaties binnen een corridorverband en de machts- en afhankelijkheidsrelaties die daarbij gemoeid zijn. Meer lezen.

Leave a Reply