comment 1

De stad kiest zelf in de townships

Organische gebiedsontwikkeling is ‘the new black’.  Voorbeelden van organisch ontwikkelen zijn echter schaars. Eén type stadsontwikkeling kenmerkt zich met name door spontaniteit, zelforganisatie en een minimale faciliterende overheid. Als verstedelijking ergens zijn eigen keuzes maakt dan is dat in de townships en favela’s. Deze sloppenwijken worden geromantiseerd in films als Cidade de Deus (2002) en Slumdog Millionaire (2008). Ook organische ontwikkeling lijkt uit te gaan van een geromantiseerde verwachting van spontaniteit. In hoeverre vormen townships een voorbeeld voor organische ontwikkeling?

Kibera

Tussen de universiteiten en golfbaan van Nairobi ligt de grootste township van heel Afrika: Kibera. Een kleine miljoen inwoners leeft in Kibera. De overheid en een basisinfrastructuur zijn echter geheel afwezig. Geen waterleiding, riolering, elektriciteit of wegen, althans, niet door de overheid aangelegd en onderhouden. Kibera is vooral het gevolg van urbanisatie van gelukszoekers die naar de stad trekken. De sloppenwijk is een samenleving op zich met een eigen cultuur en een (opvallend?) goed draaiende economie.

Kibera heeft haar eigen alternatief voor vrijwel alle producten en diensten. Elektriciteit wordt afgetapt en doorverkocht, openbare toiletten worden geëxploiteerd. Nieuw gearriveerde ‘inwoners’ kunnen onderaan de ladder beginnen: als straatveger. Wie succes heeft kan uiteindelijk een café van een verzameling golfplaten gaan uitbaten. Ook onderwijs is aanwezig: private ‘scholen’ waar het lesgeld per dag wordt afgeleverd. Om iets nieuws te starten of een bestaande onderneming uit te breiden wordt kapitaal verkregen uit onderlinge groepen. Die groepen functioneren tegelijk als toezicht en accountant. Wie het helemaal maakt heeft de kans om buiten de sloppenwijk aan de slag te gaan in een fabriek of kantoor. Vergelijkbaar met de Westerse wereld is Kibera uiteraard niet: de fysieke omgeving bestaat uit golfplaten en modderige wegen. De hygiënische standaard is laag: ziektes liggen op de loer. ’s Nachts is het gevaarlijk, maar ook daar zijn oplossingen voor gevonden: degenen die geen crimineel zijn kunnen een lijfwacht huren wanneer ze zich moeten verplaatsen (360 magazine, 2013).

Informal settlements

Een groot aantal delen van de wereld wordt geconfronteerd met een sterke groei van zogenaamde ‘informal settlements’. Niet alleen Afrika, maar ook in Zuid-Amerikaanse landen, India en China en zelfs Zuidoost-Europa is informele verstedelijking eerder regel dan uitzondering. Townships en favela’s worden in de internationale literatuur ook wel aangeduid als de informele stad. Spontane ontwikkeling onderscheidt zich van de formele stad. Het informele karakter van townships(en vergelijkbare vormen) impliceert het ontbreken van wet en gezag, het ontbreken van infrastructuur en ruimtelijke planning, een scheve verdeling van macht en het ontbreken van gelijke kansen voor iedereen. Sloppenwijken bevinden zich in een voortdurend proces van verandering van urbane vorm: huizen worden gebouwd, verplaatst en herbouwd met het materiaal wat voorhanden is. Golfplaten bouwsels bieden niet enkel onderdak maar zijn tegelijkertijd onderdeel van de informele economie door het aanbieden van allerlei diensten (Davy & Pellisery, 2013). In Zuid-Amerika probeert de overheid grip te krijgen op hun favela’s. Door de aanleg van nieuwe infrastructuur van voetpaden tot complete kabelbaansystemen als openbaar vervoer. Maar ook door het aanbieden en ontwikkelen van publieke diensten zoals musea en bibliotheken, kinderopvang en gemeenschappelijke keukens (Navarro-Sertich, 2011).

[quote]Sloppenwijken bevinden zich in een voortdurend proces van verandering van urbane vorm[/quote]

 

‘Right to the city’

Op townships wordt ook wel het concept van ‘insurgent citizenship’ toegepast als ruimtelijk en sociaal concept. Vrij vertaald is dit “opstandig burgerschap”: marginale groepen die hun eigen ruimte claimen om daarmee hun eigen belangen en rechten te realiseren. Dit is gerelateerd aan de ‘right to the city’: een verondersteld universeel recht op een leefomgeving voor iedereen. Het recht om de ruimte te gebruiken voor de eigen belangen en activiteiten. De informele stad is van belang voor iedereen die het ‘right to the city’ niet kan uitoefenen binnen de formele stad.De keuze om deel uit te maken van een informele samenleving in achtergestelde ruimtelijke gebieden is een keuze voor een grote vrijheid. Het is tegelijkertijd een keuze voor beperkte rechten. Informal settlements kennen een andere balans tussen eigenbelang, zelfontplooiing en gemeenschap en rechten, bescherming en leefomstandigheden; niet ondersteund door een staat  (Marcuse, 2013; Davy & Pellisery, 2013).

Organisch of toch sterk georganiseerd?

In eerste instantie lijkt een sloppenwijk en minder gestuurde gebiedsontwikkeling een scheve vergelijking. Sloppenwijken ontstaan immers vanuit noodzaak en de afwezigheid van andere keuzes en instituties (door bijv. het ontbreken van een sociaal vangnet). Toch is een vergelijking tussen de ‘informele’ en ‘formele’ stad niet zo vreemd. Probleem is vooral het gehanteerde vocabulaire. Townships worden vooral bezien vanuit het bestaande vocabulaire van de moderne stadsontwikkeling, en vanuit dat gezichtspunt zijn het inderdaad gebieden met overlast, weinig hygiëne en slechte leefomstandigheden. De informele stad wordt niet ontwikkeld vanuit de bestaande denkkaders van de planoloog (zoals aanbod of economische groei). Het enige kader wat stuurt is noodzaak. De noodzaak van voedsel, onderdak en overleven. Organische ontwikkeling is niet enkel ‘random’ kavels uitgeven, in de townships heerst een eigen (georganiseerd) ecosysteem (Navarro-Sertich, 2011).

[quote]Townships worden vooral bezien vanuit het bestaande vocabulaire van de moderne stadsontwikkeling[/quote]

Leren van de township

Wat we ervan leren is dat over organische ontwikkeling niet gedacht kan worden vanuit onze bestaande kennis of dat het langs de meetlat van onze bestaande ervaring kan worden gelegd. Spontane stadsontwikkeling staat los van de bestaande systemen en is een geheel eigen ecosysteem, dat niet enkel in stedenbouwkundig opzicht beschouwd kan worden. Het is een compleet ecosysteem van economische, sociale en urbane samenhang met eigen economische, sociale en urbane normen. Beschouwen we de informele stad als meest pure vorm van organische ontwikkeling dan valt organische gebiedsontwikkeling niet met de traditionele kennis te bestuderen. De favela is niet slechts een ‘vorm van’ verstedelijking; het is een geheel eigen ecosysteem met eigen economische en sociale opvattingen en dus meer dan een urbane vorm. Informele steden ontwikkelen zich nu nog voornamelijk vanuit noodzaak: urbanisatie wordt gedreven door eigen belang en de noodzaak tot overleven. Vraag is wat de noodzaak (en eigen belang) is bij meer informele vormen van gebiedsontwikkeling zoals organisch ontwikkelen of de spontane stad. Tot slot laat het chaotische karakter van de informele stad zich niet onderzoeken of sturen vanuit bestaande institutionele opvattingen. De organische stad is dus ook niet simpel te ‘faciliteren’ vanuit onze bestaande kennis, het bestaande stedelijke weefsel of bestaande planmethodes.

Township als ideaalbeeld?

Organische gebiedsontwikkeling wordt door het vakgebied in grote mate gezien als één van de oplossingen die ruimtelijke ontwikkeling uit de crisis gaat halen. Tegelijkertijd wordt het gezien als de nieuwe werkmethode van een meer spontane vorm van ontwikkelen. Wie het beeld van de informele stad nastreeft kan niet voorbij het bestaan van de slums en shantytowns overal ter wereld. En hoewel de informele stad ruimte biedt aan het ontplooien van eigen initiatieven leidt het ook nadrukkelijk tot een grotere sociale polarisatie. Ook bestaat er een kloof tussen de (percepties op) kwaliteit van de leefomstandigheden in de formele geplande stad en de informele ongeplande stad. Machtsverhoudingen in de informele stad worden bepaald door het recht van de sterkste. Is dat inderdaad een gewenst uitgangspunt voor spontane gebiedsontwikkeling?

[quote] In hoeverre is het nu gehanteerde begrip van organische gebiedsontwikkeling meer dan enkel een ruimtelijk concept en wordt er rekening gehouden met de sociale en economische effecten van het ecosysteem in de informele stad?[/quote]

Conclusie

In eerste instantie lijkt een vergelijking tussen organische ontwikkeling en townships of favela’s enigszins vergezocht. Toch blijkt de overlap groot en de vergelijking gegrond. Vraag is of het concept van organische c.q. spontane ontwikkeling op dit moment meer is dan een plat concept. Enerzijds is de informele stad een interessant streefbeeld van “zelf doen”, kansen pakken en rechten verwezenlijken. Anderzijds bestaat er een kloof tussen de informele en formele stad en brengt spontane ontwikkeling sterke ongewenste effecten met zich mee. In hoeverre is het nu gehanteerde begrip van organische gebiedsontwikkeling meer dan enkel een ruimtelijk concept en wordt er rekening gehouden met de sociale en economische effecten van het ecosysteem in de informele stad?

Een interessante paradox kan worden geconstateerd: in de minder ontwikkelde wereld worden overheden verplicht tot het formaliseren van informele nederzettingen (vanuit de rechten van de mens, of de (formele) afwezigheid daarvan in townships), in de Westerse wereld wordt informaliteit juist gezien als oplossing (Davy & Pellisery, 2013).

 

Literatuur:

– 360 Magazine, nr. 30 2013. Booming Kibera. Oorspronkelijk gepubliceerd in The Economist, London.

– Davy &Pellisery, 2013.The citizenship promise (un)fulfilled: the right to housing in informal settings.

– Marcuse, P. 2009. From critical urban theory to the right of the city.

-Navarro-Sertich, A. 2011. Favela chic.Berkeley Planning Journal.

Foto: http://www.flickr.com/photos/newbeatphoto/3726821378/

1 Comment so far

Leave a Reply